Lễ Các Thánh, ngày cầu nguyện cho những người đã qua đời và cuộc gặp gỡ giữa ba tôn giáo độc thần Abraham

1. Khi tháng 11 gợi nhắc chúng ta về sự sống và cái chết

Mỗi năm, khi tháng 11 trở về, nhiều con đường dẫn đến nghĩa trang lại trở nên đông đúc hơn. Những ngọn nến được thắp lên, những bó hoa được đặt bên mộ phần, những lời kinh được âm thầm dâng lên. Có người đến thăm cha mẹ, ông bà; có người tìm về nơi an nghỉ của người bạn đời, người thân yêu hoặc những người đã từng đồng hành với mình trong cuộc sống.

Đằng sau những hành động giản dị ấy là một tình cảm rất sâu xa của con người: dù thời gian có trôi qua, dù người thân không còn hiện diện bên cạnh, tình yêu và lòng biết ơn vẫn không biến mất.

Cái chết là một thực tại mà không ai có thể tránh khỏi. Nó nhắc nhở chúng ta về sự mong manh của phận người, về giới hạn của những thành công, tiền bạc và danh vọng. Nhưng trước sự ra đi của một người thân yêu, con người không chỉ cảm thấy mất mát; chúng ta còn tự hỏi: Sự sống có chấm dứt hoàn toàn khi thân xác trở về với bụi đất không? Người đã khuất có còn tồn tại trong một chiều kích khác không ? Và chúng ta, những người còn sống, có thể làm gì cho họ ?

Đối với người Công giáo, những ngày đầu tháng 11 là một thời điểm đặc biệt để suy niệm về những câu hỏi ấy. Tuy nhiên, cần phân biệt hai ngày lễ có liên hệ mật thiết với nhau : ngày 1 tháng 11 là Lễ Các Thánh Nam Nữ, còn ngày 2 tháng 11 là Lễ Cầu Cho Các Tín Hữu Đã Qua Đời. Hai ngày lễ diễn tả hai khía cạnh của cùng một niềm hy vọng Kitô giáo : niềm hy vọng được hiệp thông với Thiên Chúa và niềm tin rằng tình yêu không bị chấm dứt bởi sự chết.

 

2. Ngày 1 tháng 11 : Lễ Các Thánh – lời mời gọi nên thánh

Lễ Các Thánh Nam Nữ không chỉ dành riêng cho những vị thánh đã được Giáo Hội chính thức tuyên phong. Ngày lễ này còn hướng chúng ta đến vô số người đã sống âm thầm, trung thành với Thiên Chúa, yêu thương tha nhân và hoàn thành cuộc đời trong ân sủng của Ngài, nhưng tên tuổi không được ghi trong lịch phụng vụ.

Đó có thể là một người mẹ đã dành cả cuộc đời để chăm sóc gia đình ; một người cha đã hy sinh trong thầm lặng ; một người đã kiên nhẫn nâng đỡ những ai gặp khó khăn ; một người nghèo nhưng giàu lòng quảng đại ; hay một người đã âm thầm phục vụ Giáo Hội và cộng đồng mà không mong được ghi nhận.

Các ngài nhắc nhở chúng ta rằng sự thánh thiện không phải là một đặc quyền dành cho một số người đặc biệt. Đó là lời mời gọi dành cho tất cả mọi người, trong chính hoàn cảnh sống của mình.

Tin Mừng theo thánh Mát-thêu trình bày các Mối Phúc như con đường dẫn đến hạnh phúc đích thực : sống nghèo khó trong tinh thần, hiền lành, có lòng thương xót, xây dựng hòa bình và kiên trì thực thi điều công chính (Mt 5,1-12).

Như vậy, mừng Lễ Các Thánh không chỉ là hướng mắt về trời cao để tôn vinh những người đã hoàn tất hành trình đức tin. Đây còn là dịp để mỗi người tự hỏi: tôi đang sống thế nào? Tôi có biết yêu thương, tha thứ, phục vụ và trao ban hy vọng cho những người chung quanh không?

Các Thánh không chỉ là những người chúng ta tưởng nhớ, nhưng còn là những chứng nhân chỉ cho chúng ta con đường phải đi.

 

3. Ngày 2 tháng 11 : Cầu cho các tín hữu đã qua đời – tình yêu vượt qua sự chết

Nếu ngày 1 tháng 11 hướng chúng ta về niềm vui của các Thánh trên trời, thì ngày 2 tháng 11 mời gọi chúng ta đặc biệt cầu nguyện cho những người đã qua đời.

Từ những thế kỷ đầu của Kitô giáo, các tín hữu đã cầu nguyện và cử hành Thánh Thể để tưởng nhớ những người đã khuất. Truyền thống dành ngày 2 tháng 11 để tưởng niệm tất cả các tín hữu đã qua đời được phổ biến rộng rãi từ thời thánh Odilon, viện phụ Cluny, vào năm 998.

Đối với người Công giáo, cầu nguyện cho người đã khuất không chỉ là một cách bày tỏ lòng thương nhớ. Đó còn là hành vi đức tin, phó thác họ cho lòng thương xót của Thiên Chúa và diễn tả niềm tin vào sự hiệp thông giữa những người đang sống và những người đã qua đời trong Đức Kitô.

Giáo Hội dạy rằng sự chết không phải là lời cuối cùng của con người. Trung tâm của niềm hy vọng ấy chính là cuộc Phục Sinh của Đức Giêsu Kitô. Thánh Phaolô khẳng định: “Nếu Đức Kitô đã không sống lại, thì lòng tin của anh em thật hão huyền” (1 Cr 15,17).

Chính vì Đức Kitô đã sống lại, người Kitô hữu tin rằng sự sống con người không kết thúc trong nấm mồ. Thân xác có thể trở về với bụi đất, nhưng Thiên Chúa không bỏ rơi con người trong hư vô. Niềm hy vọng Kitô giáo hướng về sự sống đời đời và sự phục sinh trong ngày sau hết.

Trong đức tin Công giáo, việc cầu nguyện cho những người đã qua đời còn gắn liền với giáo lý về luyện tội. Đây không phải là một cơ hội thứ hai để con người lựa chọn Thiên Chúa sau khi chết, nhưng là sự thanh luyện cần thiết cho những người chết trong ân sủng và tình thân với Thiên Chúa, nhưng chưa đạt đến sự thánh thiện trọn vẹn để hưởng kiến Ngài. Vì thế, Giáo Hội khuyến khích các tín hữu dâng Thánh lễ, cầu nguyện và làm những việc bác ái để cầu cho các linh hồn.

Tuy nhiên, điều quan trọng không phải chỉ là những bó hoa trên mộ hay những ngọn nến được thắp lên. Điều quan trọng hơn là tình yêu, lời cầu nguyện và lòng biết ơn chân thành.

Một người đã qua đời có thể không còn nghe được lời chúng ta nói theo cách thông thường, nhưng những điều tốt đẹp họ để lại vẫn tiếp tục sống trong chúng ta. Một lời dạy của cha mẹ, một sự hy sinh của ông bà, một nghĩa cử của người thân có thể trở thành nguồn sức mạnh nâng đỡ cả một gia đình qua nhiều thế hệ.

Bởi vậy, tưởng nhớ người đã khuất cũng là tiếp tục sống những giá trị tốt đẹp mà họ đã trao truyền.

4. Do Thái giáo : Ghi nhớ người đã khuất trong lời cầu nguyện và những việc thiện

Do Thái giáo là một trong những tôn giáo độc thần cổ xưa nhất và có mối liên hệ lịch sử, Kinh Thánh với Kitô giáo. Cả hai cùng nhìn nhận Thiên Chúa duy nhất, Đấng tạo dựng và hướng dẫn lịch sử con người.

Trong truyền thống Do Thái, việc tưởng nhớ người đã khuất được thể hiện qua những nghi thức và tập tục có chiều sâu gia đình, cộng đoàn và tôn giáo.

Một trong những tập tục phổ biến là Yahrzeit, ngày kỷ niệm hằng năm của người qua đời, thường được tính theo lịch Do Thái. Vào dịp này, người thân có thể thắp nến tưởng niệm, tham dự buổi cầu nguyện tại hội đường, đọc Thánh vịnh hoặc làm những việc thiện để tưởng nhớ người đã khuất.

Một thực hành quan trọng khác là đọc kinh Kaddish của người để tang. Có một điểm đáng chú ý: Kaddish không đơn thuần là lời cầu xin cho người chết, mà chủ yếu là lời tôn vinh và thánh hóa danh Thiên Chúa. Giữa nỗi đau mất mát, người còn sống vẫn tuyên xưng sự cao cả của Thiên Chúa và tiếp tục gắn bó với cộng đoàn đức tin.

Trong một số truyền thống Do Thái, người ta cũng đến thăm mộ người thân và đặt một viên sỏi nhỏ trên bia mộ. Cử chỉ giản dị này trở thành dấu hiệu của sự hiện diện, lòng kính trọng và ký ức bền lâu.

Do Thái giáo có những quan niệm về linh hồn, sự sống sau cái chết và thế giới mai sau, nhưng các cách giải thích không hoàn toàn giống nhau giữa mọi trường phái. Vì thế, không nên đồng nhất quan niệm Do Thái giáo với giáo lý Công giáo về luyện tội hay về sự chuyển cầu của các Thánh.

Dù có những khác biệt, một điều rất đáng trân trọng là ký ức về người đã khuất không chỉ được gìn giữ bằng nước mắt, nhưng còn bằng việc tiếp tục thực hành điều thiện, sống có trách nhiệm và truyền lại những giá trị tốt đẹp cho thế hệ sau.

5. Hồi giáo : Trở về với Thiên Chúa và cầu xin lòng thương xót cho người quá cố

Hồi giáo cũng thuộc truyền thống độc thần Abraham. Người Hồi giáo tin vào Allah, Thiên Chúa duy nhất, và tin rằng đời sống trần thế không phải là điểm kết thúc của hành trình con người.

Một lời tuyên xưng nổi tiếng trong Kinh Qur'an, thường được đọc khi đối diện với mất mát, là :

“Inna lillahi wa inna ilayhi raji'un” – “Quả thật, chúng ta thuộc về Allah và chúng ta sẽ trở về với Ngài” (Qur'an 2:156).

Lời kinh ngắn gọn ấy diễn tả một cái nhìn sâu sắc : sự sống là hồng ân của Thiên Chúa; con người không hoàn toàn làm chủ sự sống của mình, và cuối cùng sẽ trở về với Đấng Tạo Hóa.

Trong Hồi giáo, cái chết gắn liền với niềm tin vào ngày Phán xét, khi con người chịu trách nhiệm về những việc mình đã làm trong cuộc đời. Người Hồi giáo tin vào sự phục sinh và đời sống mai sau, trong đó lòng thương xót và công lý của Allah giữ vị trí trung tâm.

Khi một người qua đời, cộng đoàn thường cử hành lễ cầu nguyện cho người quá cố, gọi là Salat al-Janazah. Thân nhân và những người khác cũng có thể dâng lời du'a, tức lời cầu xin Allah tha thứ, ban lòng thương xót và đón nhận người đã khuất.

Việc thăm viếng nghĩa trang cũng được thực hành trong nhiều cộng đồng Hồi giáo. Theo truyền thống, việc này nhắc nhở người sống về sự chết, về trách nhiệm đạo đức và về ngày trở về với Thiên Chúa.

Tuy nhiên, trong Hồi giáo có những khác biệt giữa các trường phái về một số hình thức cầu nguyện cho người đã khuất và về việc lợi ích của một số hành vi đạo đức có thể đến với họ như thế nào. Vì vậy, cần trình bày các thực hành ấy với sự tôn trọng, không xem tất cả các cộng đồng Hồi giáo đều có cách thực hành hoàn toàn giống nhau.

So với Công giáo, Hồi giáo có cách hiểu riêng về ơn cứu độ, sự phán xét và đời sống sau cái chết. Người Hồi giáo không tuyên xưng Đức Giêsu là Con Thiên Chúa và Đấng Cứu Độ theo đức tin Kitô giáo, nhưng kính trọng Đức Giêsu như một vị ngôn sứ lớn. Những khác biệt này là căn bản và không nên bị xóa nhòa.

Dẫu vậy, trong giờ phút tiễn biệt một người thân yêu, người Hồi giáo cũng bày tỏ lòng đau buồn, cầu xin Thiên Chúa thương xót người quá cố và tìm thấy sức mạnh trong niềm tin vào Đấng Tạo Hóa.

6. Ba tôn giáo độc thần Abraham : Những điểm gặp gỡ và những khác biệt cần tôn trọng

Kitô giáo, Do Thái giáo và Hồi giáo thường được gọi là ba tôn giáo Abraham, bởi cả ba đều nhìn nhận Abraham như một nhân vật quan trọng trong lịch sử đức tin của mình. Cả ba đều khẳng định niềm tin vào một Thiên Chúa duy nhất, dù có những khác biệt sâu sắc trong cách hiểu về Thiên Chúa, mặc khải và con đường cứu độ.

Khi bàn về sự chết và việc tưởng nhớ người đã khuất, chúng ta có thể nhận ra một số điểm gặp gỡ đáng chú ý.

Thứ nhất, sự sống con người có chiều kích thiêng liêng. Cả ba truyền thống đều nhìn con người trong mối tương quan với Thiên Chúa, chứ không chỉ như một thực thể vật chất hữu hạn.

Thứ hai, cái chết không xóa bỏ trách nhiệm đạo đức của con người. Đời sống hiện tại có ý nghĩa trước mặt Thiên Chúa. Những lựa chọn, việc lành và cách chúng ta đối xử với tha nhân đều có giá trị đạo đức và tôn giáo.

Thứ ba, tưởng nhớ người đã khuất có thể trở thành một hành vi đức tin. Người Do Thái đọc Kaddish và thực hành Yahrzeit; người Hồi giáo cầu xin Allah tha thứ và thương xót người quá cố; người Công giáo dâng Thánh lễ và cầu nguyện cho các tín hữu đã qua đời.

Thứ tư, ký ức phải dẫn đến đời sống tốt đẹp hơn. Tưởng nhớ người đã khuất không chỉ là nhìn về quá khứ. Đó còn là lời nhắc nhở người đang sống hãy yêu thương hơn, thực thi công lý, tha thứ và làm những điều thiện.

Tuy nhiên, những điểm gặp gỡ ấy không có nghĩa là ba tôn giáo có cùng một giáo lý về đời sau.

Người Công giáo tin vào Đức Kitô Phục Sinh, sự sống đời đời, sự hiệp thông các Thánh và việc cầu nguyện cho các linh hồn. Do Thái giáo có nhiều cách diễn giải về thế giới mai sau, sự phục sinh và số phận của linh hồn. Hồi giáo nhấn mạnh sự phục sinh, ngày Phán xét và trách nhiệm của con người trước Allah.

Vì thế, đối thoại liên tôn đích thực không đòi hỏi chúng ta phải tuyên bố rằng mọi niềm tin đều giống nhau. Trái lại, đối thoại bắt đầu khi chúng ta hiểu đúng niềm tin của nhau, chân thành trình bày điều mình tin và tôn trọng phẩm giá của người có niềm tin khác mình.

Một người Công giáo không cần từ bỏ đức tin vào Đức Kitô để trân trọng lòng đạo đức của một người Do Thái hay một người Hồi giáo. Và chính trong sự trung thành với căn tính của mình, người tín hữu có thể xây dựng những nhịp cầu hiểu biết, hòa bình và tình huynh đệ.

 

7. Tưởng nhớ người đã khuất để sống tốt hơn hôm nay

Khi đứng trước một ngôi mộ, chúng ta thường nhận ra rằng những điều từng khiến mình lo lắng, tranh giành hay tự hào rồi cũng sẽ qua đi. Cuối cùng, điều còn đọng lại trong ký ức của người khác thường không phải là chúng ta đã sở hữu bao nhiêu, nhưng là chúng ta đã yêu thương thế nào và đã làm được điều gì tốt đẹp cho cuộc đời.

Một ngày nào đó, mỗi người chúng ta cũng sẽ trở thành người được những người thân yêu tưởng nhớ. Vậy hôm nay, chúng ta đang để lại điều gì cho những người sẽ tiếp tục sống sau mình ?

Có lẽ món quà quý giá nhất không phải là một tài sản lớn, nhưng là một đời sống trung thực; không phải là danh tiếng, nhưng là lòng nhân hậu; không phải là những lời hứa lớn lao, nhưng là những hành động yêu thương âm thầm và bền bỉ.

Đối với người Công giáo, tháng 11 còn là dịp để thực hành những việc rất cụ thể: tham dự Thánh lễ, cầu nguyện cho ông bà cha mẹ và các thân nhân đã qua đời, thăm viếng nghĩa trang, hòa giải với người đang sống và quan tâm đến những người cô đơn, đau yếu hoặc đang chịu tang.

Đối với những người thuộc các tôn giáo khác, những thực hành tưởng niệm cũng có thể trở thành cơ hội để nhìn lại đời mình, gìn giữ ký ức gia đình, thực thi việc thiện và sống có trách nhiệm trước Thiên Chúa.

Điều đáng tiếc nhất không phải là chúng ta không thể giữ người thân ở lại mãi mãi, nhưng là khi họ còn sống, chúng ta đã không yêu thương họ đủ nhiều; khi còn có thể nói lời xin lỗi, chúng ta đã im lặng; khi còn có thể tha thứ, chúng ta đã để lòng mình bị giam hãm trong oán giận.

Bởi vậy, tưởng nhớ người đã khuất cũng là một lời mời gọi hãy yêu thương những người đang hiện diện bên cạnh mình, ngay hôm nay.

 

8. Kết luận : Từ ký ức đến hy vọng, từ niềm tin đến tình huynh đệ

Ngày 1 và ngày 2 tháng 11 đưa người Công giáo bước vào một hành trình thiêng liêng đặc biệt : từ việc chiêm ngắm các Thánh đến cầu nguyện cho những người đã qua đời; từ nỗi đau mất mát đến niềm hy vọng vào sự sống đời đời.

Trong khi đó, Do Thái giáo và Hồi giáo, với những truyền thống riêng, cũng nhắc nhở tín hữu về sự mong manh của kiếp người, trách nhiệm trước Thiên Chúa và ý nghĩa của việc tưởng nhớ những người đã khuất.

Ba tôn giáo độc thần Abraham không có cùng một giáo lý về sự sống sau cái chết. Nhưng khi nhìn sâu vào những thực hành tưởng niệm, chúng ta có thể nhận ra những lời mời gọi chung : sống có đức tin, có lòng thương xót, có trách nhiệm và không quên những người đã đi trước mình.

Trong một thế giới còn nhiều chiến tranh, xung đột và chia rẽ tôn giáo, những ngày tưởng nhớ người đã khuất cũng có thể trở thành dịp để con người học cách đến gần nhau hơn. Bởi trước sự chết, mọi người đều cảm nhận được sự mong manh của phận người; trước nỗi đau mất người thân, chúng ta đều cần sự cảm thông, tình yêu và niềm hy vọng.

Đối với người Kitô hữu, niềm hy vọng ấy được đặt nơi Đức Giêsu Kitô, Đấng đã chiến thắng sự chết và mở ra cho chúng ta con đường dẫn đến sự sống đời đời.

Ước gì những ngọn nến chúng ta thắp lên trong tháng 11 không chỉ soi sáng những ngôi mộ, nhưng còn thắp sáng tâm hồn những người đang sống. Ước gì lời cầu nguyện cho người đã khuất giúp chúng ta biết sống yêu thương hơn, biết tha thứ sớm hơn và biết xây dựng hòa bình ngay trong gia đình, cộng đoàn và xã hội.

Và ước gì, qua việc tưởng nhớ những người đã đi trước, chúng ta học được cách trân trọng sự sống, tôn trọng niềm tin của nhau và cùng nhau xây dựng một thế giới trong đó tình yêu, lòng nhân ái và phẩm giá con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm.

Bởi vì, dù mỗi tôn giáo có những cách diễn tả khác nhau về mầu nhiệm sự chết và sự sống đời sau, ký ức về người đã khuất vẫn nhắc nhở chúng ta một chân lý sâu xa : đời người thật sự có ý nghĩa khi biết yêu thương, và những điều tốt đẹp được trao ban sẽ tiếp tục sống trong trái tim của những người còn lại.

 

11/2026, Paul Phạm Phú Thịnh.

 

________________________________

Tài liệu tham khảo 

- Vatican News .            

- Yahrzeit Prayers /Chabad.org -Du'as for the Deceased – Islamic Relief UK⁠,